Οι καταστροφικές και φονικές πλημμύρες του Πειραιά

του Στέφανου Μίλεση*

Μια από τις πολυάριθμες δυσκολίες με τις οποίες έπρεπε να αναμετρηθούν οι πρώτοι κάτοικοι του Πειραιά το 1835, ήταν οι πλημμύρες που αποτελούσαν στην κυριολεξία πραγματική μάστιγα.

Ορεινός ο Πειραιάς, έπρεπε να οικοδομηθεί πάνω σε ανωφέρειες και κατωφέρειες. Εκτός αυτού, περιμετρικά η πόλη ήταν περικυκλωμένη από ποτάμια, που εξέβαλαν στη θάλασσα, όπως ο Κηφισός και ο Ιλισός. Λίγο πριν από αυτούς τους ποταμούς, υπήρχε το γνωστό από την αρχαιότητα Αλίπεδο, μια ευρεία σε έκταση ζώνη, που απλωνόταν στο σημερινό Νέο Φάληρο, προχωρούσε ηπειρωτικά και κάνοντας μια στροφή προς τα αριστερά έφτανε μέχρι τον λιμένα Αλών, μπροστά δηλαδή από το σημερινό σταθμό του «Ηλεκτρικού», στο λιμάνι του Πειραιά. Αυτή η ζώνη, που σε προϊστορικούς χρόνους ήταν θάλασσα, είχε μετά από πολλά χρόνια μετατραπεί, σε γη λασπώδης, η οποία βρισκόταν στο ίδιο επίπεδο με την επιφάνεια της θάλασσας, συνεπώς ήταν ευάλωτη στις πλημμύρες.

Αλλά και εντός του Πειραιά, λόφοι ψηλοί όπως η Καστέλλα, ο λόφος του Βώκου και το ύψωμα της Πειραϊκής χερσονήσου, όπου οικοδομήθηκε χρόνια αργότερα η Νέα Καλλίπολη, με ενδιάμεσα μικρότερα υψώματα, όπως η Πηγάδα ή του λοφίσκου του σημερινού Αγίου Βασιλείου, σχημάτιζαν απότομα φαράγγια, ακατάλληλα για οικοδόμηση. Οι πρώτοι έποικοι, αναγκάζονταν γύρω από τα σπίτια τους να σηκώσουν μανδρότοιχους για να τα προστατεύσουν από τα φονικά ρεύματα των χειμάρρων, που σχηματίζονταν γρήγορα με κάθε βροχή και απειλούσαν όποια κατοικία βρισκόταν στο δρόμο τους. Κατά την διάρκεια του χειμώνα, τα υποζύγια που μετέφεραν τους ανθρώπους, βυθίζονταν σε τέλματα, με το νερό να φτάνει μέχρι την κοιλιά τους και όταν εξέρχονταν από αυτά, ήταν τόσο λασπωμένα, που όπως περιγράφει ο Ραγκαβής, οι καμήλες και τα μουλάρια έμοιαζαν με «ιπποπόταμους».

Όμως οι πρώτοι έποικοι «εκμεταλλεύτηκαν», θα τολμούσαμε να πούμε, αυτή τη μάστιγα των πλημμυρών. Έστελναν επανειλημμένως αιτήματα στη Γραμματεία των Εσωτερικών, για να συσταθούν σε Δήμο, χωρίς όμως να λαμβάνουν ανταπόκριση. Μέχρι που στις 25 Οκτωβρίου του 1835, σαράντα οικοπεδούχοι στην περιοχή του Πειραιά, υπέβαλλαν αίτημα σχηματισμού Δήμου, προβάλλοντας ως κύρια αιτία την αντιμετώπιση των πλημμυρών του χειμώνα.

«Διότι εκτός άλλων δυστυχημάτων υπαρχόντων και επαπειλουμένων, πολλαί οικοδομαί κινδυνεύουν να βλαφθούν εκ της πλημμύρας των νερών, των οποίων την θεραπείαν δεν ημπορεί να επιφέρη άλλος παρά η δημοτική αρχή. «Εν Πειραιεί τη 25 Οκτωβρίου 1835»

Πόσους αιώνες άραγε απαιτούσε η ιστορία στο βωμό της λήθης, για να ξαναγραφτεί τέτοιο έγγραφο; Εν Πειραιεί τη…

Αλλά και μετά ο Πειραιάς από τη σύστασή του ως Δήμος (23 Δεκεμβρίου 1835), πάθαινε συχνά μεγάλες καταστροφές από πλημμύρες, που συνήθως συνέβαιναν κατά το μήνα Νοέμβριο!

Εικόνα όμοια με τις περιγραφές του Δάντη

Πλημμύρες που σημάδεψαν τη σύγχρονη πορεία του Πειραιά, έμελε να συμβούν το 1884, το 1893 αλλά με σημαντικότερη όλων αυτή της 14ης Νοεμβρίου του 1896. Τη χρονιά εκείνη, που μάλιστα είχαν διεξαχθεί και οι πρώτοι σύγχρονοι Ολυμπιακοί Αγώνες σε Αθήνα και Πειραιά, η βροχή δημιούργησε ορμητικούς χείμαρρους που κατέβαιναν με πορεία στη θάλασσα, παρασέρνοντας οτιδήποτε στο πέρασμά τους σαν ένα τσουνάμι με αντίστροφη όμως φορά, από τη στεριά προς τη θάλασσα.

Ο θόρυβος του νερού αναμιγμένος με τις καμπάνες των εκκλησιών, τις κραυγές αγωνίας τους πυροβολισμούς, που έπεφταν σποραδικά, προκειμένου οι ιδιοκτήτες να σώσουν ότι απόμεινε από τις περιουσίες τους, συνέθεταν μια εικόνα όμοια με τις περιγραφές του Δάντη. Αυτός ο κατακλυσμός του 1896 άφησε πίσω του 43 νεκρούς!

Το νεόδμητο τότε ποδηλατοδρόμιο (σημερινό Καραϊσκάκη), έμοιαζε με ένα πλοίο που αρμένιζε στο Σαρωνικό. Η βιοτεχνία κατασκευής κεριών «Ο Φοίβος» των Βώττη και Σκληβανιώτη καταστράφηκε ολοσχερώς. Το κλωστήριο Τσαούση, έπαθε επίσης μεγάλη καταστροφή. Ειδικά η συνοικία Λάκκα του Βάβουλα, βρισκόταν στη δυσχερέστερη θέση. Εκεί καθώς το έδαφος βρίσκεται χαμηλότερα από τη στάθμη της θάλασσας, τα νερά μαζεύονταν γρήγορα, ενώ έκαναν μήνες για να αποστραγγιστούν. Τα λιμνάζοντα αυτά ύδατα, δημιουργούσαν εκτός των άλλων και προβλήματα υγειονομικά όπως ελονοσία, δάγκειο, τύφο και άλλες ασθένειες. Η υποβάθμιση της συνοικίας αυτής, σαφώς είχε να κάνει και με τις ξακουστές πλημμύρες της.

Όμοια στο Νέο Φάληρο και στα Καμίνια. Η πρώτη βοήθεια στη μεγάλη πλημμύρα του 1896 έφτασε δέκα το βράδυ, αφού είχε πέσει πρώτα βαθύ σκοτάδι! Φως στους δρόμους δεν υπήρχε, καθώς η εγκατάσταση φωταερίου είχε καταστραφεί ολοσχερώς. Έλληνες μαζί με Ρώσους ναύτες εμφανίσθηκαν στα Καμίνια, στα εργοστάσια του Ρετσίνα και αλλού με χειραντλίες. Ένα γαλλικό πολεμικό πλοίο που βρισκόταν στον λιμένα Πειραιά, με προβολείς από την πλώρη προσπαθούσε να φωτίσει την πόλη. Οι χείμαρροι κατέβαιναν στην θάλασσα με ορμή, από τα υψώματα πάνω από την Ακτή Ξαβερίου, παρασέρνοντας οτιδήποτε έβρισκαν στο πέρασμά τους. Τα αντικείμενα έπεφταν παρασυρμένα με δύναμη πάνω στους ανθρώπους, σκοτώνοντάς τους. Περισσότεροι ήταν οι θάνατοι από χτυπήματα παρά από πνιγμό. Η συνοικία που είχε πάθει την μεγαλύτερη καταστροφή, ήταν τα Καμίνια. Εκεί τα τέσσερα πέμπτα των κατοικιών καταστράφηκαν. Κι αυτό γιατί τα ύδατα των ποταμών Κηφισού και Ιλισού, κατέκλυσαν την έκταση μεταξύ Πειραιά και Αθήνας και την μετέβαλαν σε λίμνη. 

«Βάσκανος δαίμων εσκίασε την ευδαιμονία της ημετέρας πόλεως. Η πόλη της ευλογημένης εργασίας, ο τόπος της προόδου και ακμής θρηνεί την απώλειαν πολλών συμπολιτών, ευρόντων οικτρόν θάνατον υπό τα ερείπια των οικιών, καταρρευσάντων εκ της επιγενομένης την παρελθούσα νύκτα πλημμύρας κατόπιν πολυώρου και ραγδαιοτάτης βροχής» έγραψε την επομένη ημέρα η εφημερίδα « ΣΦΑΙΡΑ».

Η σιδηροδρομική γραμμή Πειραιώς – Αθηνών, ξηλώθηκε σχεδόν στο σύνολό της. Ατμάκατος του Λιμεναρχείου συνέλεγε εκ της ακτής του Νέου Φαλήρου, επιπλέοντα πτώματα.

Τα πρώτα οικήματα που πλήττονταν ήταν τα προσφυγικά

Η καταστροφή του 1922 και η έλευση χιλιάδων προσφύγων, συνετέλεσαν στην αυθαίρετη κάλυψη κάθε ελεύθερης έκτασης στον Πειραιά, ιδίως όμως στην ευρύτερη περιφέρεια της πόλης. Η ανάγκη στέγασης, ώθησε ανθρώπους να κατασκευάσουν πρόχειρα στην αρχή οικήματα, που σύντομα έγιναν μόνιμα, οπουδήποτε μπορούσαν. Κάθε φορά που συνέβαινε μια νεροποντή, τα πρώτα οικήματα που πλήττονταν ήταν τα προσφυγικά. Ενδεικτικά αναφέρεται η περίπτωση της νεροποντής του 1934.

Τη χρονιά εκείνη μια μεγάλη βροχόπτωση, προκάλεσε την κατάρρευση μέρους των ακτών της Καστέλλας, από τη Πλατεία Αλεξάνδρας, πάνω από τη «Σπηλιά του Παρασκευά» σε μήκος 300 μέτρων. Πάνω στην απότομη πλαγιά, είχαν κατασκευαστεί πρόχειρα προσφυγικά οικήματα. Η νεροποντή προκάλεσε κατάρρευση της πλαγιάς, η οποία συμπαράσυρε μαζί της κάθε κατασκευή που υπήρχε πάνω της. Ζωές πάλι χάθηκαν, ενώ το χειρότερο όλων ήταν ότι, αμέσως μετά την καταστροφή οι πρόσφυγες ξαναέφτιαξαν τα πρόχειρα οικήματά τους στο ίδιο σημείο. Και κάθε φορά που υπήρχε έντονα μια βροχόπτωση, βράχοι και χώματα κατέρρεαν συμπαρασύροντας μαζί τους ανθρώπους και σπίτια!

Έτσι λίγο πριν την έναρξη του Ελληνοϊταλικού πολέμου, ο τότε Δήμαρχος Πειραιά Μιχάλης Μανούσκος, αναγκάστηκε να κατασκευάσει εκεί τον λεγόμενο «ρομαντικό περίπατο» όπως ονομάστηκε. Αληθινά ένα παράδοξο όνομα, για έργα που σαφώς δεν αναπτύχθηκαν για να καλύψουν τις ρομαντικές βόλτες των Πειραιωτών, αλλά για να δώσουν ένα τέλος, σε μια ατέλειωτη και άδικη ανθρώπινη θυσία. Επρόκειτο για τη διαμόρφωση της διαδρομής κατά μήκος της ακτής, πάνω από τη σημερινή παραλία «βοτσαλάκια». Η διαμόρφωση αυτή περιελάμβανε υποστυλώματα, τοίχους αντιστήριξης και συγκράτησης του χωμάτινου όγκου που διαρκώς κατέρρεε, ενώ οι κάτοικοι του «γκρεμού» μεταφέρθηκαν και στεγάστηκαν σε εργατικές πολυκατοικίες.

Στις 2 Νοέμβριου του 1977 τόσο το κέντρο της πόλης όσο και οι γύρω συνοικίες «βομβαρδίστηκαν» από τη μανία της φύσης που ξεσπούσε επί μιάμιση ώρα χωρίς σταματημό. Άνδρες των ΛΟΚ και στρατιωτικά φορτηγά τύπου «ΡΕΟ», έκαναν την εμφάνισή τους στο κέντρο του Πειραιά. Όλα τα δένδρα της Πλατείας Κοραή ξεριζώθηκαν και μπορούμε να πούμε ότι έκτοτε ουδέποτε αντικαταστάθηκαν. Η θεομηνία του Νοεμβρίου του 1977 σε όλο το λεκανοπέδιο, είχε προκαλέσει την καταστροφή 172 αυτοκινήτων, δύο χιλιάδων σπιτιών και την απώλεια 37 ανθρώπων.

Η υπερχείλιση σε κάθε βροχόπτωση του Κηφισού, αποτελούσε ένα μόνιμο πρόβλημα στο Νέο Φάληρο και στο Μοσχάτο. Γνώριμη η εικόνα της παραλιακής Λεωφόρου Ποσειδώνος, που σε κάθε βροχόπτωση δικαιολογούσε την ονομασία της, αφού μόνο ο θεός των νερών ο Ποσειδώνας είχε την ικανότητα να επιβιώσει σε αυτό το δρόμο! Η διαμόρφωση της ροής του Κηφισού μέχρι τη θάλασσα, έλυσε δια παντός το πρόβλημα. Κατά τα έργα διαμόρφωσής της ροής, οι γερανοί έβγαζαν μέσα από το ποτάμι, πλήθος σκουριασμένων αυτοκινήτων, στρωμάτων, ελαστικών, παλιών ψυγείων που οι συμπολίτες μας είχαν ρίξει εντός, για να απαλλαγούν από τα αντικείμενα που δεν χρησιμοποιούσαν πλέον!

Αυξητικοί παράγοντες μιας καταστροφής, στην περίπτωση των πλημμυρών, είναι βεβαίως σε κάθε περίπτωση οι άνθρωποι, που δεν κατανοούν ότι οι πράξεις τους θα επιφέρουν αργά ή γρήγορα συνέπειες, αλλά και η «πολιτεία», που ενώ έχει νόμους δεν τους εφαρμόζει. Η φύση λειτουργεί σε κάθε περίπτωση και δεν εκδικείται κανένα. Αν κόψεις την πορεία ενός ποταμιού προς τη θάλασσα, τότε αυτό θα βρει δρόμο να διέλθει από αλλού.

Όμως… θα πρέπει να γίνει κατανοητό, ότι η Ελλάδα δεν πορεύθηκε ιστορικά κάτω από ήπιες συνθήκες. Η χώρα γεννήθηκε ύστερα από τετρακόσια χρόνια σκλαβιάς, μέσα από έναν επαναστατικό τοκετό. Τη γέννησή της ακολούθησαν δεκάδες πόλεμοι για να μπορέσει να ανακτήσει τα χαμένα εδάφη της. Πόλεις όπως ο Πειραιάς, κλήθηκαν να εξασφαλίσουν την υποδοχή εκατομμυρίων ξεριζωμένων ομοεθνών μας. Το μεγαλύτερο μέρος των κατοίκων του Πειραιά, προέρχεται από ξεριζωμένους πληθυσμούς. Κατέφταναν προς εγκατάσταση Χιώτες μετά την καταστροφή του νησιού τους, Κρητικοί μετά από έξι συνεχόμενες επαναστάσεις, Δωδεκανήσιοι την εποχή που τα νησιά βρίσκονταν υπό ιταλική κατοχή. Έλληνες από την Ανατολική Θράκη συνεπεία ανταλλαγής πληθυσμού. Πρόσφυγες του ’22, Αρμένιοι, Αϊβαλιότες, Σμυρνιοί, Καππαδόκες, Σινασιώτες και άλλοι δυστυχισμένοι άνθρωποι. Προτεραιότητα ήταν η επιβίωσή τους και όχι η τήρηση των πολεοδομικών διατάξεων. Και πριν καν η χώρα μας προλάβει να επιλύσει το προσφυγικό ζήτημα, περιήλθε στη δύνη του καταστροφικού Δευτέρου Παγκοσμίου πολέμου.

Ο Πειραιάς για παράδειγμα βρέθηκε ισοπεδωμένος από τους γερμανικούς, τους αγγλικούς και τους αμερικανικούς βομβαρδισμούς. Περιήλθε ξανά στο μηδέν, προσπαθώντας να ανορθωθεί μέσα από τα σχέδια Μάρσαλ, με την επισιτιστική βοήθεια της ΟΥΝΡΑ. Αυτά ουδέποτε θα πρέπει να τα ξεχνάμε, αλλά θα πρέπει να τα συνυπολογίζουμε πλάι στην επίρριψη ευθυνών στην «πολιτεία» και στους ίδιους τους κατοίκους, που εκτός από κατεστραμμένοι βρίσκονται ξαφνικά και κατηγορούμενοι, διότι οι παππούδες τους ή οι πατεράδες βρέθηκαν να ζουν εκεί που δεν έπρεπε!

Είμαι σίγουρος ότι τις μέρες αυτές θα κυκλοφορήσουν «χάρτες» ρεμάτων που δεν έπρεπε να οικοδομηθούν, αλλά που οικοδομήθηκαν, θα δημοσιευθούν εκ των υστέρων παραλήψεις ή σχέδια που αν και εκπονήθηκαν ουδέποτε εφαρμόστηκαν. Δίπλα όμως σε όλα αυτά, ας βάλουμε κι αυτό το «όμως…» της ιστορίας μας που παραπάνω αναφέραμε. Και ας είμαστε περισσότερο επιεικείς στα κατηγορητήριά μας.  Διότι δεν είναι διόλου τυχαίο, ότι τέτοιου είδους καταστροφές συμβαίνουν στις λεγόμενες «υποβαθμισμένες» περιοχές, δηλαδή στις περιοχές εκείνες που κλήθηκαν ιστορικά να αποτελέσουν τη σανίδα σωτηρίας στη δυστυχία του ξεριζωμού.

Με αυτή την αναφορά βεβαίως ουδείς απαλλάσσεται των ευθυνών του. Από τη μια τα φυσικά φαινόμενα και από την άλλη ο άνθρωπος. Δύο μέτωπα που ουδέποτε θα σταματήσουν να αναμετρώνται μέσα στο χρόνο.

*Προέδρου Φιλολογικής Στέγης Πειραιώς

 

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Μ. Μανούσκος: Ο πρώτος Πρόεδρος του Ολυμπιακού και Δήμ. Πειραιά

Του Στέφανου Μίλεση (Προέδ. Φιλολογικής Στέγης Πειραιώς)… «Θέλω να κάνω τον Ολυμπιακό μεγάλο. Πολύ μεγάλο. Τόσο πολύ, που να σκεπάσει ολόκληρο τον Πειραιά» (Μιχάλης Μανούσκος) Ο Μιχάλης Μανούσκος υπήρξε μια πολύπλευρη προσωπικότητα που έμεινε στην ιστορία του Πειραιά, ως συνιδρυτής του Ολυμπιακού, ως πρώτος Πρόεδρός του, αλλά και ως ένας[…]

Περισσότερα »

Πειραϊκές ιστορίες: Παναγιώτης Τέτσης και Πειραιάς

του Στέφανου Μίλεση* Ο Παναγιώτης Τέτσης γεννήθηκε στην Ύδρα το 1925. Άνοιξε νέους δρόμους στην ελληνική μεταπολεμική ζωγραφική, γεγονός που οφείλεται στο μοναδικό έμφυτο ταλέντο του. Όμως το συγκεκριμένο άρθρο δεν έρχεται να προσθέσει άλλη μια μαρτυρία, στις πολλές που ήδη υπάρχουν για τον μεγάλο ζωγράφο και Ακαδημαϊκό Παναγιώτη Τέτση, που μόλις[…]

Περισσότερα »

Σχολιάστε

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν κοινοποιείται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *