Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης και Πειραιάς (1869 – 1870)

Του Στέφανου Μίλεση*

Ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης το 1869, σε ηλικία δεκαοκτώ ετών, φτάνει στον Πειραιά. Είναι η χρονιά που ο ατμοκίνητος Σιδηρόδρομος Αθηνών – Πειραιώς ξεκινά τη λειτουργία του, συνδέοντας τον Πειραιά με το Θησείο, είναι η χρονιά επίσης που ολοκληρώνεται το πρώτο χρηματιστήριο Εμπορευμάτων, το μετέπειτα Δημαρχείο (Ρολόι). 

Ο Παπαδιαμάντης έρχεται σε μεγάλη σχετικά ηλικία στον Πειραιά προκειμένου να εγγραφεί στη τρίτη γυμνασίου.

Κι αυτό συμβαίνει καθώς η μέχρι τώρα πορεία των εγκύκλιων σπουδών του, δεν βρίσκεται σε καλό δρόμο. Γεννημένος το 1851 στη Σκιάθο, τελειώνει το Δημοτικό εκεί, και φτάνει μέχρι την δευτέρα Σχολαρχείου. Γράφεται στη γ’ τάξη του Σχολαρχείου Σκοπέλου και αργότερα βρίσκεται μαθητής πρώτης και δευτέρας τάξης του γυμνασίου στη Χαλκίδα. Όλα αυτά με χαμένες ενδιάμεσες χρονιές, στις οποίες κάθεται άπραγος, στην ιδιαίτερη πατρίδα του Σκιάθο.

Από το γυμνάσιο Χαλκίδας “δραπετεύει” όπως γράφει ο ίδιος καθώς έρχεται σε σφοδρή διαφωνία με τον Καθηγητή Θρησκευτικών. Αρνείται να επιστρέψει εκεί και μετά από προτροπή του πατέρα του που ήταν ιερέας στο νησί, καταφτάνει στον Πειραιά σε μια προσπάθεια να ολοκληρώσει το γυμνάσιο.

Είναι πάμπτωχος καθώς οι ιερείς την εποχή εκείνη δεν έχουν μισθό και “οι γάμοι και άλλες τελετές” προσφέρουν ελάχιστες απολαβές στον πατέρα του καθώς το νησί είναι μικρό. Ο ίδιος δεν έχει ούτε τα απαραίτητα χρήματα μετάβασης, αφού ταξιδεύοντας από Σκιάθο προς Πειραιά πότε με το ατμόπλοιο “Πανελλήνιο” και πότε με το “Ύδρα” αδυνατεί να καταβάλλει και το εισιτήριο ακόμη! Γράφει προς τον πατέρα του σε μεταγενέστερη επιστολή πως “εντός του ατμοπλοίου δεν ημπόρεσα να γλιτώσω τον ναύλον. Τι αναποδιά!”.

Αυτή η οικονομική δυσπραγία τον κατατρέχει. Ο Πειραιάς τότε διαθέτει ακτοπλοϊκή σύνδεση με τη Σκιάθο. Πράγμα που σημαίνει πως τα νέα ταξιδεύουν εύκολα προς το νησί και αντίστροφα. Από τον πατέρα του έχει “οδηγία” να εγγραφεί στο Δεύτερο Γυμνάσιο Πειραιώς (!) καθώς θεωρείται πιθανό να υπήρχε σε αυτό γνωστός. Όμως για αυτόν ακριβώς τον λόγο, αλλά και διότι εκεί βρίσκονται γραμμένοι πολλοί νησιώτες, ο Παπαδιαμάντης δεν θέλει να φοιτά με γνωστούς του, δεν θέλει να υπάρχουν φίλοι του πατέρα του, που θα αναφέρουν τη ζωή του “χαρτί και καλαμάρι” πίσω στο νησί. Έτσι γράψει ψέματα στον πατέρα του πως στο Δεύτερο γυμνάσιο δεν υπήρχε θέση.  Στο Πρώτο Γυμνάσιο ο ίδιος δεν επιθυμεί να πάει καθώς το θεωρεί “κυκεών” όπως γράφει.

Αμφιταλαντεύεται και τριγυρνά άσκοπα χάνοντας ξανά τον καιρό του. Ανεβαίνει στην Αθήνα όπου κάνει βόλτες στην Ακρόπολη, στον Κεραμεικό και στο Θησείο. Ο πατέρας του στέλνει μια επιστολή που τον ελέγχει “οι κακές γλώσσες” του γράφει “πληροφορούν πως αποφεύγεις το σχολείο και χάνεις τον καιρό σου”.  

Έτσι στο τέλος, στις 18 Οκτωβρίου 1869 προτιμά να γραφτεί στο Γυμνάσιο Πειραιώς αφού πρώτα φροντίζει να νοικιάσει ένα δωμάτιο αντί 8 δραχμών, μάλλον ακριβό αφού γράφει στον πατέρα του να μην οργίζεται.

Σε καμία επιστολή ο Παπαδιαμάντης δεν παρέχει πληροφορίες για τις σκέψεις του, για τα συναισθήματά του. Μόνο όσα οι γονείς του θέλουν να ακούσουν. Πληροφορεί τον πατέρα του, πως το Γυμνάσιο του Πειραιά είναι το ίδιο (με το Δεύτερο γυμνάσιο που δεν γράφτηκε), και καλλίτερο. Έχει σπουδαίους Καθηγητές, που ήταν στην επαρχία γυμνασιάρχες και που τοποθετήθηκαν στον Πειραιά ως απλοί Καθηγητές.

Για την εγγραφή του χρησιμοποιεί το πραγματικό του όνομα που είναι Αλέξανδρος Αδαμαντίου, τοποθετώντας ενδιάμεσα το διευκρινιστικό “Παπά” που σημαίνει ότι είναι γιος ιερέα, σχηματίζοντας έτσι το Αλέξανδρος Παπά Αδαμαντίου.

Ο πατέρας του παρά τη φτώχεια του, στέλνει στον Παπαδιαμάντη χρήματα, λίγα όμως κάθε φορά. Ο πατέρας του όμως θεωρεί πως ο Παπαδιαμάντης βρίσκεται σε οικονομική αταξία και πως τα χρήματα που του στέλνει είναι αρκετά για τις σπουδές του. Ο Αλέξανδρος από την άλλη, κατεβαίνει διαρκώς στο λιμάνι και περιμένει για ώρες, είτε το πλοίο της γραμμής, είτε κάποιο καΐκι από τη Σκιάθο. Ρωτάει συντοπίτες διαρκώς, για κάποια νέα δόση χρημάτων που ο πατέρας του θα του στείλει ή και για δανεικά. Στο τέλος δανείζεται υπέρμετρα, χρεώνεται και όλο παραπονιέται. Χρησιμοποιεί ακόμη για την παραλαβή χρημάτων και κάποιο Ρετσίνα (πρόκειται άραγε για τον γνωστό στον Πειραιά Ρετσίνα ή για κάποιον άλλον;), τον οποίο μάλιστα τον χαρακτηρίζει ως γνωστό τρεπεντέρη!

Γράφει στον πατέρα του διαρκώς πως υποφέρει από τη στενότητα, πως πνίγεται. Ο πατέρας του απαντά πως είναι σπάταλος. Ο Παπαδιαμάντης απαντά. Αυτή η αλληλογραφία Πειραιά – Σκιάθου κάνει στο τέλος τον πατέρα του να ορίσει επόπτη στα οικονομικά του Παπαδιαμάντη τον Δημήτριο Οικονόμου. Αυτό κάνει τον Παπαδιαμάντη να απαντήσει: “Λυπούμαι διότι δεν θέλετε να εννοήσητε αιωνίως, ότι ουδεμίαν έχω εμπιστοσύνην εις τον γνωστόν Δημήτριον Οικονόμου, δια να τω αναθέσητε την φροντίδα του απολωλότος εμού προβάτου”. Φτάνει μάλιστα στο σημείο να απειλεί με αυτοκτονία! Δεν δέχεται τέτοιου είδους κηδεμονίες.

Στο τέλος ο Παπαδιαμάντης δέχεται να ομολογήσει πως είναι σπάταλος. “Τι τα θέλετε, ομολογώ ότι δεν είμαι διόλου οικονόμος και τούτο είναι εις εκ των λόγων οίτινες με έπεισαν να το ρίξω έξω κατ΄ αρχάς, διότι επερίμενον ανάλογον απάντησιν εις την από 1η Ιανουαρίου επιστολή μου”. Ομολογεί δηλαδή πως επειδή περίμενε έγκριση για διακοπή των σπουδών του στον Πειραιά, το έριξε έξω σπαταλώντας τα λίγα χρήματα που είχε.

Η αλληλογραφία μεταξύ του Αλέξανδρου και του πατέρα του δεν είναι μικρή. Άλλοτε ο Αλέξανδρος γράφει “πως δεν είναι ηθικόν να ζητώ χρήματα από τον τυχόντα πατριώτην. Αρκετές εντροπές έφαγα έως τώρα”. Προτείνει να διακόψει τις σπουδές του και να γυρίσει πίσω. Άλλες φορές επικαλείται για την επιστροφή του θέματα υγείας “Εχθρός μεταξύ των οχληροτέρων είναι και η επιταθείσα δυσυπνιά μου, ήτις και μεθ΄ όλα εις όσα κατέφυγον μεθοδεύματα, με αναγκάζει πολλάκι, ναι…. δεν ερυθριώ… το λέγω… να μην πηγαίνω εις το σχολείον”. Η αλήθεια είναι πως ο κονιορτός από τους χωμάτινους δρόμους του προκαλεί αναπνευστικό πρόβλημα. Διαρκής η κίνηση στον εμπορικό και ναυτικό Πειραιά.

Στο τέλος βλέποντας πως τίποτα δεν κάμπτει την απόφαση του πατέρα του γράφει “Εν ονόματι του Θεού, δεν δύναμαι πλέον. Κατασπασθήτε πάντας δι’  εμέ, και μη αναγνώσητε το αγροίκον τούτο έγγραφον εις ουδένα. Αποφασίσατε ταχέως και απαντήσατέ μου”.

Και πάλι όμως ο πατέρας του δεν δέχεται την επιστροφή του. Αν δεν μπορείς να τελειώσεις το σχολείο, τότε να δουλέψεις του λέει. Του στέλνει συστάσεις να πάει να συναντήσει τον Κουμουνδούρο για να του βρει θέση εργασίας. Ο Παπαδιαμάντης όμως ντρέπεται και γράψει ψέματα, πως πήγε αλλά “ο κ. Κουμουνδούρος πάσχων υπό ποδάγρας δεν εξήρχετο”. Τελικά προς τα τέλη του Ιανουαρίου του 1870, ο Παπαδιαμάντης εγκαταλείπει τον Πειραιά χωρίς την έγκριση του πατέρα του και παίρνει τον δρόμο της επιστροφής προς την αγαπημένη του Σκιάθο.

Για πάνω από τρεις περίπου μήνες, ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης έμεινε στον Πειραιά (18 Οκτωβρίου 1869 – τέλη Ιανουαρίου 1870) χρονικό διάστημα στο οποίο αντάλλαξε αρκετές επιστολές με τον πατέρα του, περιγράφοντας την πιεστική ζωή του στην πόλη. Από το νησί του θα φύγει τρία χρόνια αργότερα, το 1873, προκειμένου να ολοκληρώσει τις γυμνασιακές του σπουδές στο Βαρβάκειο γυμνάσιο στην Αθήνα.

Το διάστημα της πειραϊκής του παραμονής δεν γνωρίζουμε ακριβώς πως το πέρασε, παρά μόνο εκείνα που ο ίδιος περιέγραφε στις επιστολές του. Ωστόσο δεν ανέφερε τίποτα για τον τόπο κατοικίας του, για τις συνήθειές του ή για την πόλη. Το μόνο που είναι γνωστό, το αίτημα να του στείλει ο πατέρας του το αγαπημένο του βιβλίο “Δον Κιχώτη” του Θερβάντες. 

Από τον Πειραιά γράφει στον πατέρα του να το πάρει και να του το στείλει. “Φροντίσατε, παρακαλώ, να λάβητε παρά του γυναικαδέλφου του Καρπέτου Νικαολάου Ι. Αποστόλου βιβλίον μου τι, επιγραφόμενον”ΔΟΝ ΚΙΣΟΤΟΣ”. Φυσικά ο Παπαδιαμάντης δεν το ζητάει για να το διαβάσει για πρώτη φορά, καθώς ήδη το έχει διαβάσει αρκετές. Θεωρεί όμως πως οι διασκεδαστικές περιπέτειες, τα παράξενα περιστατικά του Δον Κισότου θα αποτελούν φωτεινά σημεία μέσα στις δυσκολίες που ο ίδιος περνά την πειραϊκή του περίοδο.

*Προέδρου Φιλολογικής Στέγης Πειραιώς

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Πειραϊκές Ιστορίες: Κάτω στα Λεμονάδικα

Του Στέφανου Μίλεση… Η γνωστή παραθαλάσσια οπωραγορά του Πειραιά, που καταλάμβανε μέρος της Ακτής Τζελέπη (Πλατεία Καραϊσκάκη) κατά μήκος της παραλίας, έως λίγο πριν από τον Ηλεκτρικό Σταθμό του ΗΣΑΠ. Εκεί, από την εποχή ακόμα που οι οδικές μεταφορές ήταν ανύπαρκτες λόγω έλλειψης οδικού δικτύου και χερσαίων μεταφορικών μέσων, κατέφθαναν[…]

Περισσότερα »

Σχολιάστε

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν κοινοποιείται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *