Πειραϊκά Θεοφάνεια με… Βενιζέλο Βασιλιά και Γ. Παπανδρέου

του Στέφανου Μίλεση

Κάθε χρόνο στις 6 Ιανουαρίου, ο Πειραιάς ξυπνά με μια όψη αλλιώτικη, αφού γίνεται στο λιμάνι του, η Τελετή Καταδύσεως του Τιμίου Σταυρού (Θεοφάνεια), με την οποία καθαγιάζονται τα ύδατα, ένα γεγονός που ενδιαφέρει όλο το ναυτικό κόσμο της χώρας.

Δεν θα μπορούσε λοιπόν ένας εορτασμός που αφορά στο ναυτικό κόσμος της χώρας μας να μην τελείται με κάθε λαμπρότητα που αρμόζει στη ναυτική πρωτεύουσα της χώρας στον Πειραιά.

Τα παλαιότερα χρόνια όλα τα πλεούμενα έπρεπε την ημέρα εκείνη να βρίσκονται στο λιμάνι για να αποδώσουν τιμές, εκτός μόνο από αυτά που ταξίδευαν πολύ μακριά! Μόνο αυτά ήταν δικαιολογημένα…  Τα ακόμη πιο παλιά χρόνια, όταν τα πλοία ήταν ιστιοφόρα, δεν ταξίδευαν αν πρώτα τα νερά δεν είχαν αγιασθεί. Τότε βέβαια οι ναυτικοί συνήθιζαν να δένουν τα καΐκια τους ή να τα τραβάνε σε ταρσανάδες και επισκευές, αφού το να ταξιδεύει κάποιος από τα Νικολοβάρβαρα μέχρι τα Θεοφάνεια ήταν καθαρή αποκοτιά! Όλοι πίστευαν μετά βεβαιότητας, πως αν τα νερά δεν αγιασθούν πρώτα, συμφορές μεγάλες θα βρουν τον καραβοκύρη. Έπρεπε πρώτα να φτάσουν τα Θεοφάνεια, να “φωτιστούν” τα νερά, ώστε να μην γίνονται φουρτούνες και δυστυχήματα.

Σε παλαιότερες εποχές, όλη η πόλη ήταν σημαιοστόλιστη και όχι μόνο το λιμάνι. Ο Σιδηρόδρομος δεν προλάβαινε από το πρωί να μεταφέρει διαρκώς κόσμο, με όλα του τα βαγόνια ασφυκτικά γεμάτα. Στην βασιλική προκυμαία που βρισκόταν μπροστά από το Δημαρχείο Πειραιώς (το παλαιό Ρολόι), είχε στηθεί όχι μία, αλλά τρεις εξέδρες στολισμένες με στέφανα μυρτιάς και σημαίες. Η πομπή εξερχόμενη πάντοτε από τον Μητροπολιτικό ναό της Αγίας Τριάδας, κατευθύνονταν στην πρώτη εξέδρα. Το τι επακολουθούσε την στιγμή της καταδύσεως, είναι αδύνατον σήμερα να το φανταστεί κάποιος. Όλες οι σειρήνες της πόλης και των πλοίων, οι καμπάνες των εκκλησιών και τα επάκτια πυροβολεία του Πειραιά απέδιδαν χαιρετισμούς. Κι όταν λέμε επάκτια πυροβολεία, αυτά ήταν πολλά! Στον Άγιο Βασίλειο, στην Ψυτάλλεια, στην Ηετιώνεια, στην Σχολή Ναυτικών Δοκίμων. Στρατιωτικά αεροπλάνα πετούσαν πάντα την στιγμή εκείνη πάνω από την πόλη, διαγράφοντας κύκλους.

Ο εορτασμός των Θεοφανείων μπροστά από την Αγία Τριάδα είχε και έχει ιδιαίτερη θρησκευτική σημασία καθώς το ίδιο το απολυτίκιο της Εορτής μας πληροφορεί «Όταν βαπτιζόσουν στον Ιορδάνη, Κύριε, φανερώθηκε η προσκύνηση της Τριάδας» (Απολυτίκιο Θεοφανείων «Εν Ιορδάνη βαπτιζομένου σου, Κύριε…»).

Αγιασμοί υδάτων γίνονταν στον Πειραιά από όλες της εκκλησίες της πόλης των οποίων οι λιτανείες κατέβαιναν στο πλησιέστερο σημείο ακτής. Πολύς κόσμος προπολεμικά συγκεντρωνόταν στο Τουρκολίμανο και στον όρμο του Αγίου Γεωργίου Κερατσινίου. Τα τελευταία χρόνια κόσμος συγκεντρώνεται στο εκκλησάκι του Αγίου Νικολάου στο Μπαϊκούτση (όρμο της Αφροδίτης) στην Πειραϊκή, εκκλησάκι που ανήκει στο ναό της Αγίας Παρασκευής. Να θυμηθούμε και τη μεγάλη κοινότητα των Ρώσων που ζούσε στον Πειραιά πέριξ του Ρωσικού Νοσοκομείου και που εργαζόταν ως προσωπικό αυτού. Αυτή η κοινότητα που εκπλήρωνε τα λατρευτικά της καθήκοντα στο ναό της Αγίας Όλγας εντός του Ρώσικου νοσοκομείου γιόρταζε τα Θεοφάνεια μπροστά από το νοσοκομείο στο Λιμένα της Ζέας.

Στον εορτασμό των Θεοφανείων στον Πειραιά κατέβαινε σύσσωμος ο πολιτικός κόσμος της χώρας με τους Βασιλείς, τον Πρωθυπουργό και όλο το υπουργικό συμβούλιο. Συμμετείχαν επίσης οι Πρεσβευτές της Γαλλίας της Μεγάλης Βρετανίας του Καναδά των Η.Π.Α. οι αρχηγοί των ναυτικών δυνάμεων της Μεσογείου, του έκτου δηλαδή αμερικανικού στόλου κ.ο.κ.  Στον Πειραιά κατέβαινε μέχρι και ο Δήμαρχος Αθηναίων. Η κάθοδος όλου του πολιτικού κόσμου στο μεγάλο λιμάνι, τιμούσε τους ναυτικούς που όργωναν με τα πλοία τους ωκεανούς, σηκώνοντας στο ιστίο τους την ελληνική σημαία. Τιμούσε επίσης την εθνική μας οικονομία καθώς ο Πειραιάς στο παρελθόν ήταν η ατμομηχανή της οικονομίας της χώρας αφού οι περισσότερες βιοτεχνίες και βιομηχανίες βρίσκονταν στην περιφέρειά του. Η μη προσέλευση του πολιτικού κόσμου στη μοναδική θρησκευτική εορτή που γινόταν και γίνεται με κέντρο τον Πειραιά, αποτελούσε έλλειψη σεβασμού προς το ναυτικό και εργατικό κόσμο της χώρας.

Τα Θεοφάνεια στον Πειραιά αποτελούσαν από παλιά μια ένδειξη για τον πολιτικό κόσμο της χώρας, συμπάθειας ή αντιπάθειας, ανάλογα με τις αντιδράσεις του κόσμου και την υποδοχή που  ο κόσμος ετοίμαζε σε όσους κατέρχονταν στο μεγάλο λιμάνι. Η μη προσέλευση πολιτικών στον εορτασμό των Θεοφανείων αποτελούσε εκ μέρους τους αποδοχή πολιτικής ήττας και φόβου. Είναι γνωστές οι περιπτώσεις στην πρόσφατη ιστορία στην πόλης όπου υπήρξε προπαρασκευασμένη δημιουργία θετικού τάχα κλίματος με την κάθοδο ατόμων προς παρακολούθηση της τελετής που ουδεμία σχέση είχαν με τον Πειραιά.

Για τους εν ενεργεία υπουργούς ο εορτασμός των Θεοφανείων στον Πειραιά αποτελούσε μια δοκιμασία νεύρων και αντοχής καθώς γνώριζαν ότι θα αποδοκιμαστούν έντονα αφού συνήθως δεν είχαν υλοποιήσει αυτά που είχαν προεκλογικά υποσχεθεί. Υπάρχει άλλωστε και σχετική δήλωση για αυτό από τον Γεώργιο Παπανδρέου που ήταν αρχηγός της Ένωσης Κέντρου. Στον εορτασμό των Θεοφανείων του 1966 μια ηλικιωμένη κυρία τον πλησίασε κρατώντας στα χέρια της ένα μπουκαλάκι με αγιασμό. Η κυρία γύρισε στον Παπανδρέου και του είπε  «Κύριε πρόεδρε με αυτό φεύγουν οι Καλικάντζαροι» δείχνοντας τον αγιασμό. Τότε ο Παπανδρέου γύρισε και της απάντησε «και οι υπουργοί φεύγουν κυρία μου, και οι υπουργοί» εννοώντας τη δοκιμασία του Αγιασμού στον Πειραιά για τους εν ενεργεία υπουργούς. Υπήρχε και σχετική οδηγία που δινόταν στους πολιτικούς που θα αποδοκιμάζονταν που συνιστούσε να μεταβούν τον εορτασμό σε άλλη περιφέρεια και να μην κατέλθουν στον Πειραιά.     

Ακόμα πιο παλιά που το θέαμα του κινηματογράφου ήταν πρωτόγνωρο καθώς η ανακάλυψη ήταν πρόσφατη, τα Θεοφάνεια στον Πειραιά γυρίζονταν σε ταινία με κάθε λεπτομέρεια. Αυτή την επομένη ακριβώς ημέρα, δηλαδή στις 7 Ιανουαρίου, προβάλλονταν στις μεγάλες αίθουσες της Αθήνας. Το 1917 η προβολή της κινηματογραφικής ταινίας με θέμα τον εορτασμό των Θεοφανείων στον Πειραιά, προκάλεσε φρενίτιδα στους βασιλόφρονες της Αθήνας, που είχαν συγκεντρωθεί για να την παρακολουθήσουν στον κινηματογράφο «Αττικόν», καθώς διαπίστωσαν την ενθουσιώδη υποδοχή που εξεδήλωσε το πλήθος κατά την άφιξη του Βασιλιά Κωνσταντίνου. Μη ξεχνάμε ότι βρισκόμαστε στην εποχή του Εθνικού διχασμού με τους βενιζελικούς και τους βασιλικούς. Αυτό θεωρήθηκε ως μεταστροφή του κόσμου κατά του Βενιζέλου, καθώς ο Πειραιάς θεωρείτο κάστρο του Βενιζελισμού με τον ίδιο τον Βενιζέλο να είναι δημότης και υποψήφιος βουλευτής της περιφέρειας του Πειραιά.

Το 1966 ο αρχηγός της Ένωσης Κέντρου, ο Γεώργιος Παπανδρέου αναγκάστηκε να φυγαδευτεί στην κυριολεξία με ιδιωτικό αυτοκίνητο από τον Πειραιά καθώς οι ενθουσιώδεις επευφημίες ξεπέρασαν κάθε προηγούμενο με αποτέλεσμα ο Παπανδρέου να τραυματιστεί στο χέρι του. Την επομένη ημέρα οι εφημερίδες της αντιπολίτευσης στα πρωτοσέλιδά τους έγραφαν ότι κατόπιν οργανωμένης προσπάθειας ο αγιασμός από μια θρησκευτική εορτή μεταβλήθηκε σε μια κομματική πολιτική εκδήλωση. Ο Βασιλιάς δεν είχε παραστεί αλλά είχε μεταβεί για τον αγιασμό των υδάτων στο Ναυτικό Όμιλο στο Τουρκολίμανο και δεν θα μπορούσε να κατηγορηθεί για αυτό αφού ήταν γνωστό ότι ήταν μέλος του.

Το 1900 η τελετή των Φώτων στον Πειραιά είχε και έναν ακόμα μεγαλύτερο λόγο εορτασμού, καθώς την παραμονή της εορτής, στις 5 Ιανουαρίου, η πόλη ηλεκτροδοτήθηκε και άναψαν οι πρώτες λάμπες παρέχοντας άπλετο ηλεκτρικό φως. Για πολλά χρόνια η τελετή κατάδυσης του τιμίου Σταυρού στο λιμάνι του Πειραιά, αποτελούσε και αποτελεί τηλεοπτικό θέμα και θέαμα, που δεν έρχεται να καλύψει μόνο το θρησκευτικό συναίσθημα, αλλά συνάμα να τροφοδοτήσει με εικόνες, ειδήσεις και παραλειπόμενα τα δελτία και τις ζωντανές (απευθείας) τηλεοπτικές μεταδόσεις τους.

*Προέδρου Φιλολογικής Στέγης Πειραιώς

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

Πειραϊκές Ιστορίες: Ο ρομαντικός περίπατος της Καστέλλας

Του Στέφανου Μίλεση… Μια από τις πλέον όμορφες διαδρομές του Πειραιά, γνωστή στους παλαιότερους ως “Ρομαντικός περίπατος της Καστέλλας”, οφείλει την ύπαρξή της στον πρώτο Πρόεδρο του Ολυμπιακού και Δήμαρχο Πειραιώς τον Μιχάλη Μανούσκο, του οποίου τα έργα σε μεγάλο βαθμό, παραμένουν μέχρι σήμερα σχεδόν αναλλοίωτα και αναντικατάστατα. Αν και[…]

Περισσότερα »

Το Πάσχα στον Πειραιά μίας άλλης εποχής…

Του Στέφανου Μίλεση… Λίγοι σήμερα μένουν στον Πειραιά για τις γιορτές του Πάσχα. Κι όμως η συνήθεια να πηγαίνουν όλοι στους τόπους καταγωγής τους, σε εξοχικά, πανσιόν και ξενοδοχεία, να παίρνουν τα όρη και τα βουνά είναι συνήθεια μεταπολεμική. Ο Πειραιάς πριν ακόμα να επικρατήσει το έθιμο της πασχαλινής φυγής,[…]

Περισσότερα »

Σχολιάστε

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν κοινοποιείται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *